Nó là một chú gà con, rất xinh xắn với màu lông vàng tơ nõn, trong một  bầy anh em cũng dễ thương như nó. Trẻ con đứa nào chả ngoan, lại được mẹ  chăm sóc cẩn thận, cả bầy chen chúc nhau trong một cái ổ rơm ấm áp dưới  gầm bếp.

Mãi cho đến lúc nó lớn lên, mẹ nó mới phát hiện nó là một con gà con có  tính khí khác thường. Lúc gà mẹ dẫn con đi kiếm ăn, dạy dỗ chút kinh  nghiệm sống lúc vào đời, nó đã có cái ước ao được trở thành chim, khi  nhìn thấy một bầy chim đủ loại, ríu rít trên cây phượng hồng trong góc  vườn một sáng mùa hè. Mảng trời xanh thẫm, hoa phượng đỏ rực rỡ và những  tiếng chim vui, nó thấy ghen tị với cái thảnh thơi của loài chim, rồi  từ đấy nó nuôi một ước mơ, biến thành chim để có thể bay lên khoảng trời  xanh lồng lộng.

Khi cánh đã mọc dài thêm những chiếc lông vũ, thì ước muốn được là chim  càng trở nên mãnh liệt. Lũ anh em hắn chỉ biết bám chân mẹ đi đào bới  những con giun con, hắn đã tách ra một mình, dõi mắt nhìn theo những  cánh chim với một ước ao kì dị. Hắn cố giơ đôi cánh bé tí lên, hai chiếc  chân nhỏ bé, gầy teo chạy lè tè trên mặt đất, rồi ngã chúi xuống, lăn  chiêng ra, lần đầu tiên hắn được nếm mùi đau khổ của một giấc mơ.

Thấy hắn ngã, mẹ hắn vội chạy đến, cục cục gọi con vào đàn, lũ gà con  ngoan ngoãn theo mẹ. Chỉ riêng hắn, vẫn cố giương đôi cánh ngắn ngủn  lên, bay không nổi, ngã ạch xuống trước những đôi mắt kinh ngạc của lũ  gà anh em hắn. Riêng lũ chim trên cây hình như đang ríu rít kể lể, ngạc  nhiên cho cái tính ngông cuồng của một chú gà con.

Thấy hắn ngã đau nhiều bận, mẹ hắn mổ vào đầu hắn mấy cái, khi hắn chưa  chịu nhập đàn về chuồng. Mụ cục cục liên hồi, giống gà cứ chiều đến là  buồn ngủ, mắt đã không thấy đường. Hắn vừa đi theo mẹ vừa khóc, tiếng  liếp nhiếp của trẻ con thật tức tưởi:

" Con chỉ muốn làm chim thôi, sao mình không bay được như chim hở mẹ?"

Mẹ hắn an ủi:

"Tại Trời sinh thế con ạ, mỗi loài một khả năng khác nhau, hình dạng  khác nhau và lối sống khác nhau. Mẹ con mình chịu đất khô, không biết  bay như chim, không biết lội như vịt, nhưng mặt đất lại có cơ man nào  thực phẩm cho loài gà. Lũ vịt bơi dưới nước, quanh năm ướt át, hôi hám,  bắt được con tôm con tép phải chúi đầu chúi mũi, ngạt thở lắm. Lũ chim  trên cây nhà cửa chênh vênh, gặp khi mùa Đông tháng giá, kiếm được miếng  ăn cũng cơ cầu lắm."

Hắn buồn rầu hỏi mẹ:

"Nhưng cứ so với mọi loại cầm thú, làm chim vẫn sướng hơn cả. Con chỉ  thích làm chim, sống như lũ gà nhà mình dưới gầm bếp, chán lắm."

Mẹ gà dỗ dành:

"Trời sinh ra thế con ạ, bù lại con có cái sung sướng là con của mẹ,  được mẹ nuôi nấng dạy dỗ, lũ chim kia là loài du mục, nay đây mai đó,  chả có cội nguồn gì cả. Con phải biết hãnh diện về giòng giống của mình,  dù sao thì cũng làm được bao nhiêu điều có ích cho loài người. Mẹ con  mình xem thế này vẫn có nơi ăn, chốn ở, nhà tranh phên nứa nhưng cũng là  tổ ấm, lũ cầy cáo không dám bén mảng”.

Gà con vẫn hậm hực, mới tí tuổi đầu mà hắn đã có ý nghĩ, một ngày nào đó  phải thành chim, bỏ ngay cái chỗ mà mẹ hắn gọi mĩ miều là nơi "chôn  nhau cắt rốn". Hắn khá thông minh, đã nhìn thấy vùng trời thênh thang và  ao ước cái bay nhảy của lũ chim,lẽ đâu chịu gắn bó mãi với quê cha, đất  tổ như đám anh em cuả hắn.

Từ tư tưởng ấy, trong thân xác gà nhưng tâm hồn hắn đã ôm ấp được là  chim, để đôi khi hắn muốn rũ bỏ ngay cái mặc cảm là một chú gà, luẩn  quẩn loanh quanh trong khu vườn xơ xác.

* * *

Khi hắn lớn lên và trở thành một chú gà tồ, thêm cái mào đỏ thắm trên  đầu thì tiếng gáy cũng gây được một tiếng vang trên khoảng sân nhỏ bé  của xóm nghèo. Không hót được như chim, đấy là điều làm hắn đau khổ mãi.  Vốn là gà thì âm hưởng của tiếng gáy vẫn là gà. Hắn cố bắt chước tiếng  chim, sống như chim, nhưng mỗi lần chú gà trống non cất tiếng hót, giọng  ngang phè, tiếng ngân hụt hẫng rơi tõm xuống như một tiếng sáo lạc  điệu, khiến lũ mái tơ tủm tỉm cười, còn lũ gà trống cùng trang lứa với  hắn thì lánh hắn như hủi.

Hắn bất mãn thường xuyên, đâm hậm hực với đồng loại, coi bầy gà, vịt như  cỏ rác. Hắn muốn lột xác hoàn toàn thành một chú chim, nhưng Trời sinh  ra thế, mẹ hắn cũng bảo vậy. Hắn thờ ơ khi lũ bạn đang cật lực đào bới  những con giun con dế béo mẫm, cái kiểu như người bỏ xứ đi xa đã quen  mùi bơ sữa, nay nhăn mặt khi phải ngửi mùi mắm tôm, mắm ruốc.

Hắn không phải là chim nên làm sao hiểu nổi cái vất vả của lũ chim, cũng  phải giành giựt nhau từ con sâu, cái kiến, chúng mổ nhau cật lực, cha  không nhường con, bạn bè đâu có cảnh chia xẻ, khi cuộc đời thật sòng  phẳng không có kiểu con dựa mẹ mà sống. Hắn không biết một chút nào về  chuyện đó, nên bọn sẻ ranh, đồ quạ mổ hắn cũng xem là thần tượng, và ước  ao được trở nên đồng hội, đồng thuyền với chúng nó.

Dù gì thì gì, chú gà tồ nhà ta buổi tối vẫn phải về chuồng, tại vì trời  sinh chú thế, không về thì đã có lũ cáo, lũ chồn sẵn sàng chờ chú để mần  thịt. Vậy mà chú cứ ù ù cạc cạc, hậm hực mãi với bọn gà trong chuồng.  Chú đá con này, chú mổ con nọ, chú muốn làm " cha" lũ nhép, không hiểu  sao chú lại trái tính, trái nết như thế.

Càng lớn lên, nỗi ao ước được thành chim càng lớn hơn, chú vẫn ra sức  tập bay khi có dịp. Sè sè, xành xạch, chỉ lè tè bay tới cành cây thấp là  chú đã sướng mê lên rồi, nghênh nghênh cái cổ gà nhìn lũ gà con đang  thơ thẩn kiếm ăn dưới đất. Mẹ chú qua đời đã lâu, giá còn sống chắc mụ  không khỏi xấu hổ khi đã đẻ ra một đứa con kỳ cục như chú.

Xem ra trong các loại cầm thú, lũ gà có vẻ tình nghĩa hơn cả. Cãi nhau,  chửi nhau, đá nhau chí chóe, nhưng lúc có biến vẫn bảo vệ nhau chặt chẽ  lắm. Ngay cả trong vấn đề tương thân, tương ái, cũng không ai chê trách  được. Chính mắt hắn thấy một mẹ gà đã nuôi nấng, ấp ủ lũ con vịt như con  mình, vậy mà không hiểu sao hắn vẫn muốn rũ bỏ cái vỏ gà của mình. Chú  gà bản chất vốn nông cạn, không nhìn thấy được ngọn nguồn của cái đẹp,  nên cũng không nhìn thấy được cái xấu của mọi loài, chú mơ ước mình được  trở thành chim chỉ vì chú "mất gốc".

Vì mơ làm chim nên gà ta không muốn ở chung chuồng với đồng loại, hắn  muốn sống trên cây như chim. Tý nữa hắn xém chết vì thói ngông cuồng đó,  khi một lần lũ cáo đánh hơi thấy sự đơn độc của hắn, lúc hắn tách rời  khỏi đàn để học làm kiếp chim, và vì không là chim nên hắn không bay  nhanh được, hắn bị một phen lên ruột vì lũ cáo.

Không làm sao hòa nhập được với lũ chim tít trên cao, gà ta thật đau  khổ. Cái tham vọng quá lớn lao làm con người đau khổ như thế nào, thì  cái ngông cuồng của hắn cũng giống như vậy. Lúc nào trong đầu hắn cũng  lẫn lộn tư tưởng điên rồ ấy, khiến càng bay cao hắn càng ngã đau, rồi cứ  điên tiết lên với ước mơ đó, hắn lại điên cuồng bay, mỗi lần như thế  lại càng ngã đau hơn nữa.

Thuở ấu thơ, chưa suy nghĩ được bao nhiêu, nỗi ước mơ ngông cuồng ngày  trẻ tuổi còn có thể tha thứ được. Nhưng lúc đã thành nhân (hay thành gà  tồ), vẫn chưa từ bỏ được mơ ước lên trời thành tiên, quả là hết thuốc  chữa. Hắn mon men làm quen được với lũ sẻ, bọn quạ, nhưng bọn này thì có  hơn gì lũ gà vịt, cũng chỉ luẩn quẩn nhặt nhạnh hột gạo nắm thóc ở mảnh  sân sau nhà. Thế mà hắn hãnh diện lắm, nghe mụ sẻ nhiều chuyện kể cho  hắn nghe về Chúa của loài chim. Đó là giống phượng hoàng sống trên đỉnh  núi, mỗi lần cất cánh bay, đôi cánh che rợp cả một bầu trời. Hắn thèm  thuồng quá, tự ngắm nghía mình thấy cái mã cũng đẹp như chim phượng  hoàng, bây giờ thì hắn lại mơ ước có ngày mình được chen vai thích cánh  với bọn chim ưng, chim phượng, chứ lũ quạ, sẻ, sáo ở đây nom đã tầm  thường lắm.

Gà tồ có những ước mơ quái đản như thế, nó đã bộc lộ ra khi hắn tâm sự  với lũ chim, và cả trong giấc ngủ, hắn cũng quang quác lên mắng mỏ lũ gà  con nằm ép sát trong chuồng. Hắn làm cả bầy khó chịu, rồi khi biết hắn  có cái ước mơ kì cục đó, thì cả làng gà bát nháo lên, xấu hổ vì hắn. Bắt  đầu là mụ mái dầu chuồng bên cạnh:

" Thằng nỡm, đêm nào nó cũng quang quác lên như thằng điên, tớ cứ tưởng  có chồn, có cáo lảng vảng quanh đây."

Bác gà trống già nằm trên nóc chuồng canh bọn cáo, lầu bầu:

"Chả làm gì ích lợi cho ai mà lại cứ ồn ào, giá lúc bọn cáo đến, nó xông  ra đánh đấm cho tao nhờ. Chỉ có thằng già này thôi."

Lũ gà trống non lao nhao lên:

" Có chúng cháu, ai bảo bác thế. Bác kinh nghiệm chỉ huy, chúng cháu có  mỏ với cựa, thằng cáo tới đây đàn bà như mụ mái dầu cũng còn biết đánh,  huống gì đám thanh niên."

Bác gà trống cười tồ tồ:

" Ừ, cứ giữ vững lập trường như thế, đừng để bị tha đi như bố chúng mày.  Mai mốt đám nhỏ lớn lên, bảo chúng đừng bắt chước cái thằng dở hơi,  thằng nào cũng như nó thì loài gà nhà mình mất giống từ lâu."

Mụ gà mái ngứa miệng xen vào, cất cái giọng đanh đá:

"Tôi còn lạ gì nó, độ mẹ nó còn sống, đẻ ra một bầy chỉ lạc có một thằng  như nó. Nó cứ mơ thành chim, cái thứ phản nòi phản giống như thế mà  cũng muốn ăn trên, ngồi trốc thiên hạ. Có nghèo, có khổ thì cũng là quê  hương, đất nước, giòng giống nhà mình, chỉ thấy người ta bay nhẩy mắt đã  tối lại. Phải biết trời sinh ra mình là gà thì ăn ở theo gà, đã là hoa  dại lại muốn thành hoa hồng, mỗi loài mỗi vẻ chứ! Cứ sống tốt là có ích  cho đời, chứ thay hình đổi dạng, gà không ra gà, chim chẳng ra chim,  mười hai con giáp chả giống con nào, người ta cười cho."

Lũ gà lại nhao nhao lên, bác gà trống phải gắt:

" Thôi, ngủ cả đi, hễ bọn chồn, cáo đến thì liệu mà chiến đấu ".

* * *

Khi bọn gà hiểu được thực chất của gà tồ, chẳng ai muốn chơi với hắn  nữa. Gà trống ta đâm ra cô đơn, phiền muộn, bèn đi tìm sự an ủi nơi loài  chim. Hắn kể lể cơ nguồn số phận hắn thật là hẩm hiu, mong gợi sự  thương xót của mấy mụ chim sẻ hay lạc lòng. Từ khi gà tồ còn là một quả  trứng, sau thành gà, ở với mẹ trong cái hóc bà tó nghèo khổ ấy. Lũ trẻ  con sẻ kinh ngạc kêu lên:

" Vĩ đại nhỉ! Anh có một người mẹ vĩ đại chưa từng thấy. . ."

Gà tồ khó chịu:

" Có gì mà vĩ đại, cái bà nhà quê ấy chả biết bay nhảy gì cả, lúc nào  cũng quấn quýt với vườn rau, ao cá, con cái không nở mày nở mặt được với  ai."

Một chú sẻ non rụt rè nói:

" Tớ cũng chỉ ao ước có thế. Mẹ tớ bắt tớ phải tự bay đi kiếm ăn ngay  lúc còn thơ, chứ đằng ý đã biết đi đứng chạy nhảy, mà còn được mẹ dạy  cách đi tìm mồi, còn nhịn cho mà ăn thì trên đời này chỉ có mỗi mẹ đằng  ý."

Hắn cụt hứng, xoay qua than thở cái chuồng chật hẹp với lũ sáo. Một con  sáo lại lên tiếng:

" Vậy là may đấy, sống có bao nhiêu người bảo vệ cho mình vòng trong  vòng ngoài, khỏi sợ bị cầy cáo ăn thịt, khỏi sợ mưa gió, nắng nôi. Cứ  như tụi này đâu cũng là nhà, tha phương cầu thực kiếm miếng ăn muốn nổ  con mắt. Ở toàn trên cây, hôm nào giông gió cây bật gốc bay không kịp  thở, lơ mơ là thành"homeless" ngay."

Hắn gân cổ lên:

" Nhưng các anh tự do, tha hồ bay nhảy, cần gì nhà, cần gì tổ. . ."

Mẹ sáo ngắt lời hắn:

" Bay gì thì bay, nhảy gì thì nhảy, nhưng ai cũng phải có chốn có nơi để  ở. Cứ đứng núi này trông núi nọ, chừng nào vào rọ mới biết khổ cái  thân."

Gớm, sao mụ sáo nói có vần có điệu thế! Lũ sáo con nhao nhao lên, mẹ sáo  vội xua lũ con đi chỗ khác, chừng như mụ sợ sấp nhỏ bị ảnh hưởng vì cái  kỳ quái của gà tồ .Mụ quạ đứng rỉa lông trên nhánh cây gần đấy, la  toáng lên :

" Rác cả tai! Rác cả tai! Chúng mày cứ trông đấy làm gương, tao là chúa  ghét cái thứ "ăn cháo đá bát". Mẹ đẻ ra mình, đất nuôi mình lớn, chưa  làm được gì cho quê hương, xứ sở đã muốn đi bợ đít người. Gà leo lên cây  làm sao mà sống. Trời sinh ra thế, có chuồng không ở, có đất không kiếm  ăn, cứ muốn lên cây, có ngày té gãy cổ. Rác cả tai! Rác cả tai!"

Nói rồi mụ bay đi, bây giờ thì ngay cả lũ chim cũng cười nhạo gà tồ "mất  gốc", chứ đừng nói chi đồng loại. Con chim hoàng oanh đậu trên cây  thông già, nhìn và nghe thấy mọi sự, nó vội hót lên với chồng:

" Thằng dở hơi, thằng dở hơi, hôm nào gặp kên kên nó mổ cho chết tươi,  có tu mấy kiếp cũng không thành chim. Gà là gà, chim là chim, ai chẳng  có giòng có giống, ước mơ gì kỳ cục vậy."